لوله‌کشی (Piping یا Plumbing) مجموعه‌ای سازمان‌یافته از لوله‌ها، شیرآلات، اتصالات و تجهیزات جانبی است که به منظور انتقال، توزیع و دفع سیالات (مانانند آب، گاز، فاضلاب، بخار یا مواد شیمیایی) در یک سازه یا شبکه کاربرد دارد. این سیستم، به مثابه شریان‌های حیاتی، زیرساخت ضروری برای سکونت، بهداشت و فعالیت‌های صنعتی را فراهم می‌کند.
​تاریخچه مختصر لوله‌کشی
​تاریخچه لوله‌کشی به تمدن‌های باستان، مانند دره سند (۲۶۰۰ ق.م.) و بین‌النهرین، باز می‌گردد که از لوله‌های سفالی برای انتقال آب و دفع فاضلاب استفاده می‌کردند. رومی‌ها با ابداع سیستم‌های پیشرفته قنات و استفاده از لوله‌های سربی (با وجود خطرات بهداشتی) و سپس لوله‌های چدنی، انقلابی در این صنعت ایجاد کردند. در دوران انقلاب صنعتی، با ساخت لوله‌های فولادی و توسعه خطوط لوله گاز و نفت، دامنه کاربرد لوله‌کشی فراتر از ساختمان‌ها رفت. امروزه، مواد پلیمری جدید، لوله‌کشی را وارد فاز ایمنی و کارایی بالاتر کرده‌اند.
​بخش اول: انواع لوله‌کشی بر اساس کاربرد
​سیستم‌های لوله‌کشی در ساختمان‌ها و صنایع، هر کدام وظیفه خاصی را بر عهده دارند و بر اساس نوع سیال منتقل‌شده دسته‌بندی می‌شوند:
​۱. لوله‌کشی آب (Water Supply)
​وظیفه این سیستم، توزیع آب سرد و گرم بهداشتی از منبع (کنتور، پمپ یا مخزن) به شیرآلات، دستگاه‌های مصرفی و سرویس‌های بهداشتی است.
​۲. لوله‌کشی فاضلاب (Drainage, Waste and Vent – DWV)
​این سیستم برای جمع‌آوری و دفع بهداشتی فاضلاب‌های سبک (آب مصرفی حمام و آشپزخانه) و سنگین (مدفوع و زباله‌های جامد) طراحی می‌شود و به سمت شبکه فاضلاب شهری یا چاه هدایت می‌گردد. مقاومت در برابر خورندگی گازهای فاضلاب در این بخش حیاتی است.
​۳. لوله‌کشی گاز (Gas Piping)
​شامل شبکه‌ای از لوله‌ها برای انتقال گاز طبیعی یا مایع (LPG) به وسایل گرمایشی و پخت و پز است. لوله‌کشی گاز به دلیل مسائل ایمنی، تحت استانداردهای بسیار سخت‌گیرانه‌ای اجرا می‌شود.
​۴. لوله‌کشی گرمایش و سرمایش (HVAC Piping)
​برای انتقال سیالات حامل گرما (آب داغ پکیج یا موتورخانه) یا سیالات خنک‌کننده (آب سرد چیلر یا مبردها) در سیستم‌هایی مانند رادیاتور، فن کویل و گرمایش از کف استفاده می‌شود.
​بخش دوم: انواع لوله‌ها بر اساس جنس
​انتخاب جنس لوله یک تصمیم حیاتی در طراحی سیستم لوله‌کشی است که تحت تأثیر عواملی چون دما، فشار، مقاومت شیمیایی، هزینه و طول عمر قرار دارد.
معایب و کاربرد اصلی
۱. لوله‌های فلزی


لوله فولادی گالوانیزه
استحکام بالا، مقاومت در برابر ضربه و فشار.
مستعد زنگ‌زدگی و رسوب‌گیری به مرور زمان، کمتر در آب‌رسانی بهداشتی استفاده می‌شود.
لوله مسی
عمر طولانی، مقاومت عالی در برابر خوردگی، تحمل دمای بالا.
هزینه بالا، حساس به مواد شیمیایی خاص، نیاز به لحیم‌کاری برای اتصال. (آب‌رسانی و HVAC)
لوله چدنی
بسیار مقاوم و بادوام، کاهش صدای فاضلاب.
وزن بالا، شکننده در برابر ضربه، منسوخ شده در لوله‌کشی جدید ساختمان‌ها. (فاضلاب قدیمی)
۲. لوله‌های پلیمری (پلاستیکی)


لوله PVC/UPVC
سبک، مقاوم در برابر خوردگی، نصب آسان و ارزان.
شکننده در برابر ضربه، مقاومت حرارتی پایین. (فاضلاب و تخلیه)
لوله CPVC
مقاومت حرارتی بالاتر از PVC.
انعطاف‌پذیری کم، محدودیت در دما و فشار. (آب گرم و سرد)
لوله PEX (پلی‌اتیلن مشبک)
بسیار انعطاف‌پذیر، نصب سریع، مقاومت در برابر یخ‌زدگی و عدم رسوب‌گذاری.
عدم مقاومت در برابر اشعه UV، نفوذپذیری اکسیژن در نوع تک لایه. (آب‌رسانی و گرمایش از کف)
لوله ۵ لایه
ترکیب مزایای فلز و پلیمر (لایه آلومینیوم)، حداقل انبساط طولی، مقاومت بالا.
بخش سوم: انواع لوله‌کشی بر اساس روش اجرا
​نحوه اجرای لوله‌کشی در نمای ساختمان و دسترسی به آن در آینده بسیار مؤثر است.
​۱. لوله‌کشی توکار (Concealed Piping)
​لوله‌ها در داخل دیوارها، کف یا سقف پنهان می‌شوند.
​مزایا: زیبایی، محافظت در برابر آسیب فیزیکی و نور خورشید.
​معایب: دشواری و هزینه بالای تعمیر و عیب‌یابی.
​۲. لوله‌کشی روکار (Exposed Piping)
​لوله‌ها بر روی سطح دیوارها یا سقف نصب می‌شوند.
​مزایا: نصب سریع و کم‌هزینه، دسترسی آسان برای تعمیر و نگهداری.
​معایب: تأثیر بر زیبایی فضا، آسیب‌پذیری بیشتر در برابر ضربه و فرسایش.
​۳. لوله‌کشی زیرسقفی (Under-Slab/Ceiling Piping)
​یک روش مدرن در لوله‌کشی فاضلاب که در آن لوله‌ها به جای کف، زیر سقف طبقه پایین‌تر (در سقف کاذب) اجرا می‌شوند.
​مزایا: حذف تخریب کف برای تعمیرات، عدم تداخل با سازه اصلی.
​۴. لوله‌کشی انشعابی (Branch Piping)
​روش سنتی که در آن یک لوله اصلی از کنتور، به وسیله سه‌راهی‌ها در مسیر خود، به نقاط مصرف انشعاب می‌دهد. این روش ممکن است منجر به افت فشار آب در انشعابات انتهایی شود.
​۵. لوله‌کشی کلکتوری (Manifold Piping)
​یک روش مدرن که در آن از یک تابلوی توزیع مرکزی (کلکتور) برای توزیع مستقل آب به هر نقطه مصرف استفاده می‌شود.
​مزایا: توزیع یکنواخت فشار، امکان قطع و وصل مجزای هر انشعاب برای تعمیر، عیب‌یابی آسان.
​نتیجه‌گیری
​لوله‌کشی، عنصری حیاتی در هر سازه‌ای است که آسایش و بهداشت ساکنان را تضمین می‌کند. تکامل این صنعت از لوله‌های سفالی تا مواد پلیمری پیشرفته و سیستم‌های کلکتوری هوشمند، نشان‌دهنده اهمیت روزافزون کارایی، دوام و پایداری در انتقال سیالات است. انتخاب صحیح نوع لوله‌کشی (بر اساس کاربرد، جنس و روش اجرا) و رعایت دقیق استانداردهای مهندسی، تضمین‌کننده عملکرد بلندمدت و ایمنی یک ساختمان خواهد بود